قاسمژومارت توکایف، رئیسجمهور قزاقستان، روزهای ۱۲ و ۱۳ سپتامبر در هجدهمین اجلاس بریکس در دهلینو شرکت میکند. قزاقستان در این اجلاس تلاش میکند همکاری در چند حوزه را پیش ببرد:
- انرژی
- مواد معدنی حیاتی
- اتصالپذیری حملونقل
- امنیت جهانی آب
هند میزبان این اجلاس است و ریاست آن را با شعار «ساختن برای تابآوری، نوآوری، همکاری و پایداری» بر عهده دارد.
بریکس ائتلافی متشکل از ۱۱ اقتصاد نوظهور و کشور در حال توسعه بزرگ جهان است؛ شامل برزیل، چین، مصر، اتیوپی، هند، اندونزی، ایران، روسیه، عربستان سعودی، آفریقای جنوبی و امارات متحده عربی. این کشورها در مجموع نزدیک به نیمی از جمعیت جهان و حدود ۴۰ درصد تولید ناخالص داخلی جهانی را نمایندگی میکنند.
دستورکار انرژی قزاقستان در اجلاس بریکس
قزاقستان در سال ۲۰۲۵ بهعنوان کشور شریک به بریکس پیوست. عظمت اسکارایف، سفیر قزاقستان در هند، اولویتهای این کشور را روز ۳ سپتامبر در نشست دیپلماتیک «مشارکتهای انرژی بریکس برای پیشرفت و شکوفایی» در دهلینو تشریح کرد.
امنیت انرژی یکی از محورهای اصلی این نشست بود. شرکتکنندگان درباره انرژی سنتی و تجدیدپذیر، فناوریهای نوین، زیرساختها، سرمایهگذاری و مواد معدنی حیاتی گفتوگو کردند. آنها همچنین به ایجاد زنجیرههای تأمین تابآور و کریدورهای نوظهور انرژی و حملونقل توجه ویژهای کردند.
این دستورکار با تلاشهای قزاقستان برای تقویت جایگاه خود در اتصالپذیری حملونقل و انرژی اوراسیا همخوانی دارد. اسکارایف بر ظرفیتهای قزاقستان در انرژی سنتی، انرژیهای تجدیدپذیر و مواد معدنی حیاتی تأکید کرد.
بحثهای این نشست بر یک پروژه یا توافق مشخص متمرکز نبود. این بحثها حوزههایی را دربرگرفت که قزاقستان قصد دارد از طریق همکاری با بریکس توسعه دهد.
ابتکار آب؛ بُعد دیگری از دستورکار قزاقستان در بریکس
اسکارایف در بخش دیگری از سخنان خود بر ابتکار توکایف تأکید کرد. این ابتکار قصد دارد یک سازمان بینالمللی آب زیر نظر سازمان ملل متحد ایجاد کند. این طرح خواستار هماهنگی بیشتر کشورها در مدیریت منابع آب است و میکوشد توجه سیاسی بیشتری به امنیت جهانی آب جلب کند.
قزاقستان پیشتر هم این پیشنهاد را در مجامع بینالمللی دیگر، از جمله سازمان ملل، مطرح کرده است.
آیدار کورماشِف، رئیس بخش مطالعات آسیا در مؤسسه مطالعات راهبردی قزاقستان (KazISS)، گفت این ابتکار در صورتی به دستاوردی عملی تبدیل میشود که با همکاری در فناوریها و مدیریت منابع آب همراه باشد.
او پیشنهاد کرد قزاقستان برای مناطق خشک، چند پروژه آزمایشی اجرا کند:
- پایش ماهوارهای منابع آب
- مدیریت دیجیتال آبیاری
- استفاده مجدد از فاضلاب
- آموزش نیروی متخصص
کورماشِف در گفتوگو با روزنامه «آستانه تایمز» گفت: «قزاقستان میتواند قلمرو خود را برای اجرای پروژههای آزمایشی با مشارکت شرکتهای هندی، چینی و اماراتی در اختیار قرار دهد. در این صورت، ایده ایجاد یک سازمان بینالمللی آب بُعدی عملی پیدا میکند.»
از مواد معدنی حیاتی تا پروژههای عملی قزاقستان
کورماشِف گفت قزاقستان در حوزه مواد معدنی حیاتی باید پروژههایی را با تمرکز بر فرآوری داخلی، تولید قطعات و فناوریهای نوین اکتشاف دنبال کند.
به گفته او، هر پروژه باید عناصر مشخصی داشته باشد: پایه منابع، محل اجرا، برآورد نیاز انرژی و آب، شریک فناوری، خریدار احتمالی و مدل تأمین مالی. همین رویکرد باید در پروژههای حملونقل و دیجیتال هم دنبال شود.
کورماشِف گفت: «مشارکت توکایف در این اجلاس میتواند به قزاقستان کمک کند تا خود را بهعنوان یک بازیگر مستقل اوراسیایی با دستورکاری عملی معرفی کند؛ در حوزههای حملونقل، انرژی، امنیت آب و غذا و فناوری.»
او افزود: «زمینه هند هم اهمیت دارد. ریاست هند بر بریکس باعث شده موضوعاتی مانند آسیای جنوبی، زنجیرههای تأمین پایدار و همکاریهای فناورانه اهمیت بیشتری پیدا کنند.»
با این حال، کورماشِف تأکید کرد ارزش مشارکت قزاقستان در این اجلاس باید بر اساس نتایج پس از پایان آن سنجیده شود. او گفت: «حضور سیاسی باید بر اساس تداوم آن ارزیابی شود؛ یعنی اینکه آیا پس از اجلاس توافقهای دوجانبه، مجریان مشخص و پروژههایی با زمانبندی معین شکل میگیرد یا خیر.»
اجلاس بریکس؛ ابزاری برای تنوعبخشی اقتصادی قزاقستان
برای قزاقستان، بریکس میتواند بستری مکمل برای گسترش روابط اقتصادی فراتر از شرکای سنتی این کشور فراهم کند؛ بهویژه با اقتصادهای بزرگ آسیا، خاورمیانه، آفریقا و آمریکای جنوبی.
قزاقستان در بریکس؛ عضو نه، اما شریک راهبردی
بریکس در سال ۲۰۰۶ با حضور برزیل، روسیه، هند و چین شکل گرفت. آفریقای جنوبی در سال ۲۰۱۱ به این گروه پیوست. پس از آن، مصر، اتیوپی، ایران، امارات متحده عربی، عربستان سعودی و اندونزی هم به عضویت این گروه درآمدند.
قزاقستان عضو بریکس نیست. این کشور در سال ۲۰۲۵ بهعنوان کشور شریک به این گروه پیوست و در اجلاس بریکس ۲۰۲۵ در برزیل هم در همین چارچوب شرکت کرد.
به گفته کورماشِف، قالب «کشور شریک» انعطاف لازم را به قزاقستان میدهد. این قالب به قزاقستان اجازه میدهد منافع خود را پیش ببرد، بدون آنکه بریکس به بستری انحصاری برای سیاست خارجی این کشور تبدیل شود.
او گفت: «قزاقستان شبکه گستردهای از کانالهای دوجانبه و چندجانبه با روسیه و چین دارد. اتحادیه اقتصادی اوراسیا، سازمان همکاری شانگهای و سازوکار آسیای مرکزی–چین بخشی از این شبکه هستند.»
او افزود ارزش افزوده بریکس در درجه نخست در دسترسی به مخاطبان گستردهتر است. قزاقستان از این طریق میتواند به رهبران و محافل اقتصادی هند، برزیل، آفریقای جنوبی، امارات، اندونزی و مصر دسترسی پیدا کند.
آیا عضویت در بریکس تجارت قزاقستان را افزایش میدهد؟
کورماشِف تأکید کرد عضویت یا شراکت در بریکس به خودی خود تجارت را افزایش نمیدهد. بریکس اتحادیه گمرکی نیست. این گروه بازار مشترک یا تعرفههای یکسان ایجاد نمیکند.
ارزش عملی بریکس در نزدیکتر کردن دولتها، شرکتها و نهادهای توسعهای است. این گروه به شناسایی شرکای جدید و رفع موانع همکاری کمک میکند.
موفقیت قزاقستان در تنوعبخشی اقتصادی نباید فقط بر اساس حجم کل تجارت با کشورهای بریکس سنجیده شود. کارشناسان معتقدند باید چند عامل دیگر هم در نظر گرفته شود:
- افزایش تجارت با کشورهایی مانند هند، برزیل، اندونزی و مصر
- ظهور گروههای جدید صادراتی
- گسترش دامنه سرمایهگذاران
کورماشِف پیشنهاد کرد نهادهای دولتی، در کنار «قازتریید» (QazTrade)، برای هر کشور راهبردهای مشخصی تدوین کنند. این نهادها باید هیئتهای تجاری اعزام کنند و شرکتها را در روند انعقاد قراردادها پشتیبانی کنند.
آیا اجلاس بریکس میتواند ارتباطات حملونقلی قزاقستان با هند را تقویت کند؟
اتصالپذیری حملونقل یکی دیگر از حوزههایی است که قزاقستان ظرفیت همکاری در چارچوب بریکس را در آن میبیند. با این حال، خود این گروه مدیریت کریدورهای حملونقل را بر عهده ندارد.
مسیر حملونقل بینالمللی ترانسخزر، قزاقستان را از طریق دریای خزر، جمهوری آذربایجان، گرجستان و ترکیه به بازارهای اروپا متصل میکند.
برای برقراری ارتباط با هند، چند مسیر بالقوه وجود دارد:
- کریدور بینالمللی حملونقل شمال–جنوب
- بنادر ایران، از جمله چابهار
- خط ریلی قزاقستان–ترکمنستان–ایران
به گفته کورماشِف، در بلندمدت میتوان مسیری میان هند، ایران، ترکمنستان و قزاقستان ایجاد کرد. این مسیر از طریق بنادر آکتائو و کوریک در قزاقستان، به مسیر ترانسخزر متصل میشود.
با این حال، او تأکید کرد صرف بیانیههای سیاسی نمیتواند چنین مسیری را از نظر تجاری مقرونبهصرفه کند. برای راهاندازی قطارهای کانتینری و خدمات منظم کشتیرانی، باید حجم بار پایدار وجود داشته باشد.
کورماشِف گفت: «قزاقستان میتواند در اجلاس بریکس پیشنهاد اجرای یک محموله آزمایشی کانتینری را مطرح کند؛ با مشارکت اپراتورهای هندی، ایرانی، ترکمن و قزاق. این پروژه میتواند زمان واقعی ترانزیت و گلوگاههای موجود در هر مرحله از مسیر را مشخص کند.»
جمهوری آذربایجان، گرجستان و ترکیه همچنان نقش اساسی در مسیر ترانسخزر دارند. تصمیمهای کلیدی درباره این مسیر باید خارج از چارچوب بریکس و با هماهنگی این کشورها اتخاذ شود.
کورماشِف گفت: «نحوه پرداختها، بیمه، ریسکهای ناشی از تحریمهای مرتبط با ایران و تعداد نقاط انتقال بار، همچنان از محدودیتهای مهم خواهند بود. بریکس میتواند طرفهای علاقهمند را گرد هم بیاورد، اما در نهایت شرکتهای حملونقل و صاحبان کالا باید مقرونبهصرفه بودن تجاری این مسیر را تأیید کنند.»
