استخراج رمزارز ارتباطی با استخراج منابع طبیعی ندارد. این فرایند اما به برق زیادی نیاز دارد؛ برق برای راهاندازی رایانههای تخصصی و حل معادلات پیچیده ریاضی. دولت قزاقستان قصد دارد گاز همراه مازاد میادین نفتی را به کار بگیرد. این کشور میخواهد برق مورد نیاز استخراجکنندگان را در نیروگاههای اختصاصی تأمین کند.
قزاقستان در سال ۲۰۲۱ با رونق گسترده صنعت استخراج رمزارز مواجه شد. این رونق ضعفهای زیرساخت فرسوده برق کشور را آشکار کرد. بخش قابلتوجهی از این زیرساختها به دوران اتحاد جماهیر شوروی بازمیگردد.
ورود گسترده استخراجکنندگان رمزارز فشار مضاعفی بر شبکه برق وارد کرد. این فشار در برخی مناطق به کمبود برق و خاموشی منجر شد.
واکنش دولت قزاقستان به بحران برق و استخراج رمزارز
دولت در واکنش به این وضعیت، محدودیتهایی برای دسترسی ماینرها به برق اعمال کرد. دولت سپس نظامی مبتنی بر حراج را اجرا کرد. شرکتهای استخراج رمزارز بر اساس این نظام، فقط میتوانستند برق مازاد را از یک پلتفرم اختصاصی بخرند. اغلب اما برق مازادی برای عرضه وجود نداشت یا حجم آن بسیار محدود بود.
این اقدامات، در کنار محدودیتهای مالیاتی، مجوزدهی و سایر مقررات، پیامد مشخصی داشتند. بسیاری از استخراجکنندگان قزاقستان را ترک کردند. برخی دیگر به فعالیت در بازار خاکستری روی آوردند.
رویکرد دولت با این حال از سال گذشته بهتدریج تغییر کرد. مقامها مشوقهایی ارائه دادند و برنامههای جدیدی اجرا کردند. آنها با این اقدامات تلاش کردند استخراج قانونی رمزارز را به کشور بازگردانند.
تبدیل گاز همراه نفت به برق برای استخراج رمزارز
یکی از تازهترین طرحهای دولت، اتصال مزارع استخراج رمزارز به میادین نفتی است. این میادین گاز همراه را در محل میسوزانند.
گاز همراه نفت در جریان استخراج نفت آزاد میشود. این گاز حاوی متان است. متان بهشدت قابل اشتعال است و برای محیط زیست هم زیانبار.
انتقال گاز یا ذخیرهسازی فشرده آن گاهی توجیه اقتصادی ندارد؛ بهویژه وقتی یک میدان نفتی از زیرساختهای موجود فاصله زیادی دارد. شرکتهای نفتی در چنین شرایطی معمولاً گاز را در محل میسوزانند. کارشناسان این فرایند را «فلرینگ» مینامند؛ طی این فرایند، متان به دیاکسیدکربن تبدیل میشود.
دیاکسیدکربن هم در تشدید اثر گلخانهای نقش دارد. ظرفیت گرمایشزایی متان اما بسیار بیشتر است. برخی شرکتهای نفتی به همین دلیل گاز همراه را میسوزانند و همزمان جریمههای زیستمحیطی میپردازند.
مزایای مدل جدید برای ماینرها و شرکتهای نفتی
مدل جدید میتواند برای استخراجکنندگان رمزارز و بهرهبرداران میادین نفتی، هر دو، سودمند باشد. ماینرها به منبعی ارزانتر و باثباتتر برای تأمین برق دسترسی پیدا میکنند. این مدل فشار بیشتری هم بر شبکه سراسری برق وارد نمیکند.
باتیر بائورژان، مدیر فنی شرکت WES LLP، گفت: «استخراج رمزارز به صنعتی بزرگ و مستقل تبدیل شده که نوسان بالایی دارد. ورود به آن هم هزینهبر است؛ به همین دلیل دسترسی به برق ارزان، اهمیتی حیاتی دارد.» این شرکت بهعنوان شریک فناوری، راهکار جامعی ارائه میکند؛ شامل فرآوری گاز، تولید برق و راهاندازی مزرعه استخراج رمزارز یا مرکز داده.
او افزود استخراجکنندگان با راهاندازی نیروگاه اختصاصی میتوانند هزینه برق خود را برای چند سال تثبیت کنند. آنها دیگر به تعرفههای شبکه یا محدودیت ظرفیت برق وابسته نیستند. به گفته او، این موضوع در صنعت استخراج رمزارز، «عامل کلیدی تعیینکننده دوره بازگشت سرمایه» است.
ثبات تأمین برق هم اهمیت زیادی دارد. تجهیزات استخراج رمزارز بهصورت شبانهروزی فعالیت میکنند. هر ساعت توقف برای این واحدها به معنای زیان مستقیم است.
میادین نفتی در مقابل، میتوانند از فروش گاز درآمد کسب کنند. آنها همزمان میلیونها دلار در هزینه جریمههای زیستمحیطی صرفهجویی میکنند.
بائورژان گفت: «گاز همراه سالها برای ما یک مشکل بود. مجبور بودیم آن را بسوزانیم و بابت انتشار آلایندهها هزینه بپردازیم. حتی مجبور بودیم تولید نفت را محدود کنیم.
برای ما، گازی که پیش از این سوزانده میشد، هزینه فرصت دیگری ندارد؛ بنابراین آمادهایم آن را با قیمتی بهمراتب پایینتر از قیمت گاز تجاری بفروشیم.»
او گفت، منفعت اقتصادی اصلی این طرح در حذف جریمهها نیست. این منفعت در رفع محدودیتهای تولید نفت نهفته است؛ محدودیتهایی که مستقیماً با نحوه دفع گاز همراه ارتباط دارند.
این طرح از سوی دیگر، هزینهای برای شرکتهای نفتی ایجاد نمیکند. استخراجکنندگان رمزارز هزینه ایجاد زیرساختهای لازم را خودشان تأمین میکنند.
این طرح تأمین برق استخراج رمزارز از گاز مازاد چگونه اجرا میشود؟
حجم گاز همراه تولیدشده در هر میدان نفتی به دو عامل بستگی دارد: نسبت گاز به نفت و میزان تولید نفت. این حجم از میدانی به میدان دیگر متفاوت است.
برای درک میزان برق قابل تولید، میتوان میدانی را در نظر گرفت که روزانه ۱۰۰ هزار مترمکعب گاز تولید میکند. یک واحد گازسوز پیستونی میتواند از هر هزار مترمکعب گاز همراه حدود ۳ تا ۳.۵ مگاواتساعت برق تولید کند. ۱۰۰ هزار مترمکعب گاز بنابراین میتواند برق نیروگاهی با ظرفیت حدود ۱۳ تا ۱۵ مگاوات را تأمین کند.
مصرف برق یک مزرعه استخراج صنعتی متوسط معمولاً بین ۵ تا ۲۰ مگاوات است. مصرف واحدهای بزرگ میتواند به ۵۰ مگاوات یا بیشتر برسد. یک میدان نفتی بنابراین میتواند برق مورد نیاز یک مزرعه استخراج صنعتی را بهطور کامل تأمین کند.
آمار سوزاندن گاز همراه و ظرفیت بالقوه آن
دانیار مبارکوف، رئیس انجمن بلاکچین و استخراج دیجیتال، گفت:
«دادههای موجود نشان میدهند حدود ۳۰۰ تا ۳۴۰ میلیون مترمکعب گاز همراه نفت در سال ۲۰۲۴ در قزاقستان سوخته است. این گاز اگر به برق تبدیل میشد، میتوانست حدود ۱.۲ تا ۱.۳ تراواتساعت برق تولید کند.»
او افزود شرکتهای بزرگ استخراج رمزارز معمولاً میادینی را جستوجو میکنند که ظرفیت گاز همراه آنها امکان تولید حداقل ۵ مگاوات برق را فراهم کند. این نیاز به هزینههای زیرساخت و نگهداری تجهیزات آنها مربوط میشود.
ماینرها در ارزیابی محلهای احتمالی، عوامل دیگری را هم بررسی میکنند؛ مثل دسترسی به اینترنت و وجود آب کافی برای سامانههای خنککننده.
مبارکوف توضیح داد استخراجکنندگان رمزارز آمادهاند برای خرید و نصب تجهیزات تولید برق سرمایهگذاری کنند. احداث یک نیروگاه از صفر اما از نظر اقتصادی جذابیت چندانی ندارد.
بائورژان با این دیدگاه موافق است. او میگوید احداث نیروگاه به تخصص فنی بالایی نیاز دارد. هر دو طرف به همین دلیل ترجیح میدهند این کار را از طریق یک شرکت مهندسی تخصصی انجام دهند.
او گفت: «فرآوری گاز همراه نفت، نصب و نگهداری واحدهای گازسوز پیستونی، دریافت مجوزها و تأییدیهها از بهرهبردار میدان نفتی، یک حوزه تخصصی مهندسی مستقل است. یک اشتباه در این مرحله میتواند هزینهای بیشتر از هزینه یک پیمانکار حرفهای داشته باشد.»
مبارکوف میگوید احداث یک نیروگاه جدید حدود ۱.۷ تا ۲.۲ میلیون یورو به ازای هر مگاوات هزینه دارد. تکمیل آن هم بیش از سه سال زمان میبرد.
آینده تأمین برق استخراج رمزارز از گاز مازاد در قزاقستان
وزارت انرژی قزاقستان اعلام کرده حدود ۴۰ تا ۶۰ میدان نفتی در این کشور اکنون گاز همراه خود را میسوزانند.
گیزات بایترسینوف، معاون وزیر هوش مصنوعی و توسعه دیجیتال قزاقستان، گفت دو وزارتخانه در حال تدوین چارچوب حقوقی این طرح هستند. هر دو گروه فعال در صنعت استخراج رمزارز پیشتر هم به این سازوکار علاقمند بودند.
او تأکید کرد این سازوکار برای قزاقستان منافع قابلتوجهی دارد. این طرح از یک سو تولید نفت و درآمد کشور را افزایش میدهد. این طرح از سوی دیگر میتواند وضعیت محیط زیست را هم بهبود ببخشد.
