پیمان سمیپالاتینسک ۲۰ سال پس از امضا همچنان یکی از مهم ترین چارچوب های امنیتی آسیای مرکزی به شمار می رود. پنج کشور قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان این پیمان را در ۸ سپتامبر ۲۰۰۶ در شهر سمیپالاتینسک، یعنی سِمِی کنونی، امضا کردند.
این توافق منطقه ای عاری از سلاح هسته ای در آسیای مرکزی ایجاد کرد. سازمان ملل این منطقه را نخستین منطقه عاری از سلاح هسته ای می داند که به طور کامل در نیمکره شمالی قرار دارد.
پیمان سمیپالاتینسک چگونه شکل گرفت؟
امضای این پیمان در محلی انجام شد که گذشته ای سنگین در تاریخ هسته ای جهان دارد. اتحاد جماهیر شوروی پیش از فروپاشی، آزمایش های هسته ای گسترده ای را در سایت سمیپالاتینسک انجام می داد.
قزاقستان پس از استقلال، در سال ۱۹۹۱ سایت آزمایش هسته ای سمیپالاتینسک را تعطیل کرد. این تصمیم به یکی از مهم ترین اقدامات قزاقستان در مسیر خلع سلاح و عدم اشاعه هسته ای تبدیل شد.
پنج کشور آسیای مرکزی نیز در ادامه این رویکرد، چارچوب مشترکی برای جلوگیری از گسترش سلاح های هسته ای در منطقه ایجاد کردند.
ممنوعیت سلاح هسته ای در آسیای مرکزی
پیمان سمیپالاتینسک کشورهای عضو را از توسعه، تولید، دستیابی، نگهداری، استقرار و آزمایش سلاح های هسته ای و دیگر ابزارهای انفجاری هسته ای منع می کند.
این توافق در عین حال استفاده صلح آمیز از انرژی هسته ای را ممنوع نمی کند. کشورهای عضو می توانند از فناوری و انرژی هسته ای برای اهداف صلح آمیز استفاده کنند و در چارچوب تعهدات بین المللی خود به فعالیت های هسته ای ادامه دهند.
همین ویژگی اهمیت پیمان را افزایش می دهد. کشورهای آسیای مرکزی میان توسعه صلح آمیز فناوری هسته ای و جلوگیری از اشاعه سلاح های هسته ای تعادل ایجاد کرده اند.
پنج کشور آسیای مرکزی در یک چارچوب امنیتی
یکی از ویژگی های مهم این پیمان، مشارکت هر پنج کشور آسیای مرکزی است.
قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان با وجود تفاوت های سیاسی و سیاست های خارجی، تعهد مشترکی برای حفظ منطقه عاری از سلاح هسته ای پذیرفتند.
این همکاری اهمیت ویژه ای برای آسیای مرکزی دارد. پیمان سمیپالاتینسک نشان داد کشورهای منطقه می توانند در موضوعات حساس امنیتی به یک چارچوب مشترک برسند.
ترکمنستان نیز با وجود سیاست بی طرفی خود در این چارچوب حضور دارد. به این ترتیب، پیمان توانست تمام کشورهای آسیای مرکزی را زیر یک توافق امنیتی مشترک گرد هم آورد.
تعطیلی سایت آزمایش هسته ای سمیپالاتینسک در سال ۱۹۹۱ یکی از نقاط مهم در مسیر سیاست قزاقستان برای مقابله با سلاح های هسته ای بود.
پیمان در سال ۲۰۰۹ اجرایی شد
پیمان سمیپالاتینسک در سال ۲۰۰۶ امضا شد، اما اجرای آن به تصویب کشورهای عضو نیاز داشت.
هر پنج کشور پیمان را تصویب کردند و توافق در ۲۱ مارس ۲۰۰۹ لازم الاجرا شد. سازمان ملل نیز این تاریخ را به عنوان زمان اجرای رسمی پیمان ثبت کرده است.
پیمان همچنین کشورهای عضو را به اجرای تعهدات پادمانی با آژانس بین المللی انرژی اتمی و رعایت استانداردهای مربوط به حفاظت از مواد و تأسیسات هسته ای ملزم می کند.
تعهد قدرت های هسته ای به امنیت آسیای مرکزی
اهمیت پیمان در سال ۲۰۱۴ افزایش یافت. در ۶ مه آن سال، پنج کشور دارای سلاح هسته ای که در چارچوب معاهده عدم اشاعه هسته ای به عنوان دولت های دارای سلاح هسته ای شناخته می شوند، پروتکل مربوط به پیمان سمیپالاتینسک را امضا کردند.
چین، فرانسه، روسیه، بریتانیا و آمریکا با امضای این پروتکل تعهد دادند علیه کشورهای عضو منطقه عاری از سلاح هسته ای آسیای مرکزی از سلاح هسته ای استفاده نکنند یا آنها را به استفاده از چنین سلاح هایی تهدید نکنند.
این تعهد، بُعد بین المللی پیمان را تقویت کرد و امنیت کشورهای عضو را در برابر تهدید هسته ای افزایش داد.
چرا پیمان سمیپالاتینسک امروز اهمیت بیشتری دارد؟
شرایط امنیتی جهان در سال های اخیر تغییر کرده است. رقابت قدرت های بزرگ، نگرانی درباره گسترش سلاح های هسته ای و فشار بر نظام های کنترل تسلیحات، اهمیت مناطق عاری از سلاح هسته ای را دوباره افزایش داده است.
در چنین شرایطی، تجربه آسیای مرکزی نشان می دهد کشورهای یک منطقه می توانند با ایجاد قواعد مشترک، خطر اشاعه سلاح های هسته ای را کاهش دهند.
سازمان ملل نیز منطقه عاری از سلاح هسته ای آسیای مرکزی را یک ابزار مهم برای امنیت منطقه ای، عدم اشاعه و کاهش ریسک های هسته ای توصیف کرده است.
آینده همکاری هسته ای در آسیای مرکزی
گسترش برنامه های صلح آمیز هسته ای در منطقه، موضوعات جدیدی را نیز مطرح می کند. امنیت تأسیسات هسته ای، مدیریت پسماندهای رادیواکتیو، پاکسازی مناطق آلوده و مقابله با قاچاق مواد هسته ای و رادیواکتیو از جمله این موضوعات هستند.
کشورهای عضو می توانند در این حوزه ها همکاری بیشتری داشته باشند. چنین همکاری هایی می تواند اجرای تعهدات پیمان را با نیازهای جدید منطقه هماهنگ کند.
این موضوع برای قزاقستان اهمیت ویژه ای دارد. این کشور هم سابقه آزمایش های هسته ای گسترده را تجربه کرده و هم امروز در زمینه استفاده صلح آمیز از انرژی هسته ای برنامه های جدیدی را دنبال می کند.
پیمان سمیپالاتینسک؛ بخشی از هویت امنیتی آسیای مرکزی
۲۰ سال پس از امضای پیمان، سمیپالاتینسک فقط یک توافق تاریخی نیست. این پیمان به بخشی از هویت امنیتی آسیای مرکزی تبدیل شده است.
پنج کشور منطقه با این توافق نشان دادند که همکاری، گفت وگو و قواعد مشترک می توانند پایه یک چارچوب امنیتی پایدار باشند.
پیمان سمیپالاتینسک همچنین جایگاه قزاقستان را در تلاش های جهانی برای خلع سلاح هسته ای و عدم اشاعه تقویت کرده است. امروز نیز این توافق می تواند الگویی برای همکاری منطقه ای و کاهش ریسک های هسته ای در جهان باشد.
