قزاقستان سالها به دلیل موقعیت جغرافیایی محصور در خشکی، با محدودیتهای حملونقلی روبهرو بود. اکنون این کشور تلاش میکند موقعیت خود میان اروپا و آسیا را به قدرت اقتصادی تبدیل کند. اختلال در مسیرهای تجاری جهانی، رقابت برای زنجیرههای تأمین متنوعتر را افزایش داده است. آستانه همزمان در کریدورهای جدید حملونقل سرمایهگذاری میکند تا خود را به مرکز ترانزیتی ضروری تبدیل کند و از اتصالپذیری جغرافیایی برای افزایش نفوذ دیپلماتیک استفاده کند.
الکسی کوزنتسوف، رئیس بخش تحقیقات بانک توسعه اوراسیا (EDB)، در گفتوگو با روزنامه The Astana Times گفت: «دیپلماسی حملونقل همواره یکی از ارکان دیپلماسی اقتصادی بوده است. امروز شبکههای کارآمد حملونقل و لجستیک به داراییهای راهبردی تبدیل شدهاند. این شبکهها بر رقابتپذیری اقتصادی و نقش کشورها در همکاریهای منطقهای تأثیر میگذارند.»
قزاقستان میان چین، اروپا، روسیه، آسیای مرکزی و دریای خزر قرار دارد. این کشور خطوط ریلی، جادهها، بنادر و مراکز دیپلماسی لجستیکی خود را توسعه میدهد و ارتباطاتش را در امتداد چندین کریدور بینالمللی گسترش میدهد.
آمارهای اخیر این روند را تأیید میکنند. طبق دادههای اداره ملی آمار قزاقستان، این کشور از ژانویه تا ژوئیه ۵۴۰.۵ میلیون تن کالا جابهجا کرد؛ رشدی ۰.۹ درصدی نسبت به سال قبل. حجم کار حملونقل هم یک درصد رشد کرد و حمل بار جادهای ۶.۲ درصد افزایش یافت.
دادههای دولتی نشان میدهند حجم بار ترانزیتی از ژانویه تا ژوئن به ۲۱.۷ میلیون تن رسید؛ در مدت مشابه سال قبل این رقم ۱۷.۵ میلیون تن بود. این یعنی رشدی ۲۴ درصدی.
ساختن پیوندهای ارتباطی در اوراسیا
قزاقستان میکوشد نقش خود را فراتر از یک کشور عبوری تعریف کند. این کشور میخواهد به یکی از مراکز اصلی اتصال منطقهای تبدیل شود.
کوزنتسوف گفت: «قزاقستان به زیرساختهای مدرن حملونقل، لجستیک و انبارداری نیاز دارد. این زیرساختها چالشهای ناشی از موقعیت محصور در خشکی را کاهش میدهند. در عین حال، این کشور به یکی از مهمترین مراکز ترانزیتی اوراسیا تبدیل شده است.»
به گفته او، مشارکتهای بینالمللی در حملونقل و لجستیک نقش محوری در دیپلماسی لجستیکی و اتصالپذیری قزاقستان دارند. این مشارکتها به قزاقستان امکان میدهند نقش مؤثرتری در شکلدهی به دستورکار منطقهای اوراسیا ایفا کند.
بر اساس «رصدخانه پروژههای حملونقل» بانک توسعه اوراسیا، قزاقستان ۵۳ درصد از سرمایهگذاریهای کریدورهای حملونقل آسیای مرکزی تا سال ۲۰۳۵ را به خود اختصاص میدهد.
کوزنتسوف گفت: «انتظار داریم بیش از ۳۲ میلیارد دلار در ۵۵ پروژه بزرگ حملونقل سرمایهگذاری شود. از جمله این پروژهها میتوان به بزرگراه مرکز–غرب، جادههای اورالسک–آتیراو و قیزیلاوردا–ساکسائولسک و خطآهن مویینتی–قیزیلژار اشاره کرد. این سرمایهگذاریها مسیرهای تجاری شرق–غرب و شمال–جنوب را تقویت میکنند و جایگاه قزاقستان را بهعنوان چهارراه راهبردی میان اروپا و آسیا تثبیت میکنند.»
قزاقستان در سال ۲۰۲۶ حدود ۱۱ هزار کیلومتر از شبکه جادهای خود را میسازد، بازسازی و تعمیر میکند. این کشور همچنین قصد دارد تا سال ۲۰۲۹ حدود ۱۱ هزار کیلومتر از خطوط راهآهن خود را تعمیر و بازسازی کند.
بخشی از این توسعه از طریق منابع مالی بینالمللی تأمین میشود. بانک جهانی در ماه فوریه ضمانتی به ارزش ۸۴۶ میلیون دلار تصویب کرد. این ضمانت زمینه جذب ۱.۴۱ میلیارد دلار تأمین مالی تجاری را برای یک پروژه بزرگ اتصال ریلی در بخش قزاقستانی «کریدور میانی» فراهم میکند.
کوزنتسوف تأکید کرد که زیرساخت فیزیکی بهتنهایی موفقیت یک مسیر حملونقل را تضمین نمیکند. او گفت: «اتصالپذیری حملونقل به زیرساختهای نرم هم وابسته است؛ از جمله هماهنگسازی مقررات، تسریع تشریفات مرزی، هماهنگی کریدورها و دیجیتالیسازی خدمات و اسناد حملونقل.»
براوردهای بانک جهانی
طبق برآوردهای بانک جهانی که کوزنتسوف به آنها اشاره کرد، هماهنگسازی مقررات و راهکارهای دیجیتال میتواند تأخیرهای مرزی را ۵۰ درصد کاهش دهد. این کاهش میتواند صادرات کشورهای آسیای مرکزی را در امتداد کریدورهای حملونقل بهطور میانگین ۱۸ درصد افزایش دهد.
برای قزاقستان، این یعنی رقابتپذیری مسیرهای ترانزیتی فقط به تعداد جادهها، خطوط ریلی و پایانهها بستگی ندارد. کارایی عملیاتی آنها هم نقش تعیینکنندهای دارد.
کریدور میانی و ژئوپلیتیک
در مرکز راهبرد اتصالپذیری قزاقستان، «مسیر بینالمللی حملونقل ترانسخزر» یا همان کریدور میانی قرار دارد. این مسیر چین را از طریق قزاقستان، دریای خزر، جمهوری آذربایجان و گرجستان به اروپا متصل میکند.
طائر نعوموف، کارشناس علوم سیاسی، اهمیت چنین مسیرهایی را فراتر از تجارت میداند. او در گفتوگو با The Astana Times گفت: «سرمایهگذاری در زیرساختهای ترانزیتی به سطح مشخصی از اعتماد میان کشورها نیاز دارد؛ از جمله اعتماد به روابط سیاسی و امنیت سرمایهگذاریها.»
پس از عملیاتی شدن یک مسیر، خود آن کریدور هم میتواند روابط میان کشورها را تقویت کند، چون وابستگی متقابل اقتصادی بیشتری ایجاد میکند.
نعوموف گفت: «وقتی کشورها به مسیرهای حملونقل مشترک وابسته میشوند، منافع آنها به یکدیگر گره میخورد. اگر یک کریدور برای تجارت خارجی اهمیت پیدا کند، کشورها انگیزه بیشتری برای حفظ روابط باثبات و اجرای توافقها پیدا میکنند.»
او گفت ، این وابستگی متقابل توانایی ابعاد امنیتی هم پیدا می کند. او افزود: «اگر کشوری به مرکز مهم ترانزیتی تبدیل شود، ثبات آن فقط برای خودش اهمیت ندارد. این ثبات برای همسایگان و شرکای تجاری بزرگش هم مهم میشود.»
دامیر کایوموف، دکترای اقتصاد و حقوق، دیدگاه مشابهی دارد. او بر منافع اقتصادی شبکههای مشترک لجستیکی تأکید میکند: «لجستیک خوب میان کشورها منافع مشترک ایجاد میکند. هرچه تعداد مشارکتکنندگان بیشتر باشد، امنیت این شبکه هم بیشتر میشود. هرچه روابط و پیوندهای اقتصادی بیشتری از قزاقستان عبور کند، نقش این کشور در منطقه پررنگتر میشود.»
کریدور میانی نمونهای از همین روند است. این مسیر هنوز سهم غالبی از جریانهای ترانزیتی قزاقستان را ندارد، اما رشد سریع آن میتواند اهمیت راهبردیاش را افزایش دهد.
از ترانزیت تا ایجاد ارزش اقتصادی
برای قزاقستان، افزایش پیوندهای اقتصادی در امتداد این مسیرها فقط بخشی از فرصت موجود است. پرسش مهمتر این است: این کشور چگونه میتواند جریان رو به رشد ترانزیت را به ارزش اقتصادی گستردهتر تبدیل کند؟
کایوموف گفت: «من راهبرد حملونقل را فقط به ترانزیت محدود نمیکنم. اگر یک کانتینر فقط از خاک قزاقستان عبور کند، کشور درآمد کمی به دست میآورد. جذابتر این است که در کنار مسیر، مراکز لجستیکی، انبارها، واحدهای تولیدی و شرکتهای خدماتی ایجاد شوند.»
این رویکرد میتواند به قزاقستان اجازه دهد سهم بیشتری از ارزش زنجیرههای تأمین اوراسیا را در داخل کشور نگه دارد.
او افزود: «در آن صورت، کریدور حملونقل برای مناطق و صنایع ما هم کار میکند. قزاقستان درآمد بسیار بیشتری کسب میکند. مدل خدماتی که اطراف جریان حملونقل شکل میگیرد، درآمد و فرصتهای شغلی بیشتری ایجاد میکند.»
کایوموف همچنین تأکید کرد که جذب بار به مسیرهای رقابتی و قابل پیشبینی نیاز دارد. تأخیر در مرزها، ظرفیت محدود بنادر، کمبود کانتینر و تفاوت در رویهها میتوانند هزینهها را افزایش دهند و جذابیت یک مسیر را برای کسبوکارها کاهش دهند.
او گفت: «یک مسیر مناسب باید سریع، شفاف و قابل پیشبینی باشد. کسبوکارها میخواهند بدانند کالا چه مدت در مرز میماند، اسناد با چه سرعتی پردازش میشوند و چه میزان ظرفیت ریلی در دسترس است.»
کایوموف گفت، دیجیتالیسازی میتواند بخشی از این چالشها را حل کند. برای مثال، مدیریت الکترونیکی اسناد میتواند عملیات را تسریع کند و خطر فساد را هم کاهش دهد.
TRIPP و شبکه گستردهتر اتصالپذیری
توسعه مسیرهای جدید در خارج از قزاقستان هم میتواند گزینههای ارتباطی این کشور را گسترش دهد.
«مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بینالمللی» (TRIPP) یک مسیر حملونقل پیشنهادی در ارمنستان است. این مسیر جمهوری آذربایجان را به جمهوری خودمختار نخجوان متصل میکند. قزاقستان علاقه خود را برای مشارکت در این پروژه و پیوند آن با کریدور میانی اعلام کرده است.
کایوموف گفت: «برای مسیر ترانسخزر، TRIPP یک گزینه اضافی برای جابهجایی کالا پس از عبور از دریای خزر به سمت ترکیه و اروپا فراهم میکند. هرچه شاخههای بیشتری وجود داشته باشد، کل کریدور مقاومتر و جذابتر میشود.»
برای قزاقستان، این علاقه بیشتر جنبه عملی و اقتصادی دارد. این کشور بهعنوان یک کشور محصور در خشکی، به چندین مسیر قابل اعتماد برای دسترسی به بازارهای بزرگ نیاز دارد.
کایوموف تأکید کرد که ارزش این پروژه برای قزاقستان به میزان موفقیت آن در اتصال با شبکه حملونقل موجود کشور بستگی دارد. او گفت: «برای ما، مشارکت صرفاً رسمی در پروژه مهم نیست. اتصال آن به مرکز ترانزیتی موجود ما اهمیت دارد. این یعنی تعرفههای هماهنگ، مرزهای دیجیتال، مدیریت الکترونیکی اسناد و زمانبندی شفاف و قابل پیشبینی برای تحویل کالا.»
او در پایان افزود: «هرچه مسیرهای قابل اعتماد بیشتری آسیای مرکزی را از طریق قزاقستان به اروپا متصل کنند، ارزش اقتصادی و سیاسی موقعیت جغرافیایی ما بیشتر میشود. نقش کشورمان در پیوند دادن بازارهای مختلف هم پررنگتر خواهد شد.»
